"මනුෂ්ය වාසයෙන් ඔබ්බට, කාලය පවා නතර වී ඇතැයි හැඟෙන තැනක, රළු පර්වතයන් සහ හිමෙන් වැසුණු ශිඛර අතර සැඟවුණු දිව්යමය නිම්නයක් තිබේ. එය හිමාලයේ හුදෙකලා වූ මාවත් ඔස්සේ ඇදෙන සංචාරකයෙකුට හමුවන 'සීතල කාන්තාරයයි'. ඉන්දියාවේ හිමාචල් ප්රදේශයේ පිහිටි ලාහුල් සහ ස්පිටි නිම්නය හුදෙක් භූමි ප්රදේශයක් නොව, සොබාදහමේ රළු සුන්දරත්වයත්, ටිබෙට් බෞද්ධ සංස්කෘතියේ ගැඹුරු නිශ්ශබ්දතාවයත් එකිනෙක වෙළුණු මනස්කාන්ත සිහිනයකි. අහස සිඹින කඳු පන්තිවල නිහඬ බව බිඳින්නේ හමායන සීතල සුළඟත්, ඈතින් ඇසෙන විහාරස්ථානයක ඝණ්ඨා නාදයත් පමණි. එන්න, අපි මේ අසිරිමත් නිම්නයේ සැඟවුණු රහස් සොයා පියමං කරමු."
හිමාලයේ උස් කඳු වැටි අතර සැඟවුණු, ලෝකයේ වෙනත් කිසිදු තැනකට සමාන කළ නොහැකි අද්භූත මෙන්ම සිත්ගන්නාසුලු බිම්කඩක් වේ නම් ඒ හිමාචල් ප්රදේශයේ පිහිටි ලාහුල් සහ ස්පිටි නිම්නයයි. මෙය බොහෝ දෙනා හඳුන්වන්නේ "සීතල කාන්තාරය" (Cold Desert) යන නමිනි.
ලාහුල් සහ ස්පිටි යනු පින්තූරයකට වඩා ප්රබල දසුනකි. එක් පසෙකින් අහස සිඹින, හිමෙන් වැසුණු කඳු මුදුන් ද, අනෙක් පසින් කිසිදු ගසක් කොළක් නැති රළු පර්වත ද දකින්නට ලැබේ. තද නිල් පැහැති අහසත්, ඒ යටින් විහිදෙන දුඹුරු සහ අළු පැහැති කඳු පන්තිත් මැදින් ගලා බසින ස්පිටි නදිය මෙම භූමියට එක් කරන්නේ දිව්යමය ස්වරූපයකි.
"හඳේ විල" ලෙස හැඳින්වෙන චන්ද්රතාල් විල ස්පිටි හි පිහිටි සුන්දරම ස්ථානයකි. මුහුදු මට්ටමේ සිට අඩි 14,000කට වඩා උසින් පිහිටි මෙම විල, අඩ සඳක හැඩය ගනී. දවසේ විවිධ වේලාවන්හිදී අහසේ පැහැය අනුව විලේ ජලය තද නිල්, කොළ සහ රන්වන් පැහැයට හැරෙන ආකාරය සැබවින්ම විශ්මයජනකය.
ස්පිටි නිම්නයේ පිහිටි හික්කිම් (Hikkim) ගම්මානය සුවිශේෂී වන්නේ එහි ලොව උසින්ම පිහිටි තැපැල් කාර්යාලය තිබෙන බැවිනි. එමෙන්ම කොමික් (Komic) ගම්මානය ලෝකයේ මෝටර් රථයකින් යා හැකි උසින්ම පිහිටි ගම්මානය ලෙස සැලකේ. මෙම ගම්මානවල ජීවත් වන මිනිසුන්ගේ සරල බව සහ ආගන්තුක සත්කාරය ඔබේ ගමනට අමතක නොවන මතකයක් එක් කරනු ඇත.
මෙම නිම්නය ටිබෙට් බෞද්ධ සංස්කෘතියේ කේන්ද්රස්ථානයකි. දහස් වසරකට වඩා පැරණි ටැබෝ (Tabo) විහාරය සහ කන්දක් මුදුනේ බලකොටුවක් මෙන් පෙනෙන කී (Key) විහාරය මෙහි ප්රධාන තැන් වේ. මෙම විහාර තුළ ඇති පැරණි සිතුවම් සහ නිසල වටපිටාව සිතට පුදුමාකාර සාමයක් ගෙන දෙයි.
"නූතන ශිෂ්ටාචාරයේ කෘතිම ආලෝක ධාරාවන්ගෙන් දහස් ගව්වක් ඈතින් පිහිටි ස්පිටි නිම්නය, රාත්රිය උදාවත් සමඟ දිව්යමය රංග භූමියක් බවට පත්වෙයි. මෙහි අහස හුදෙක් තරු පිරි වියනක් නොව, විශ්වයේ රහස් හෙළි කරන නිහඬ මහා කාව්යයකි. ඝන අන්ධකාරය රජයන නිම්නය මතින්, කිරි සයුරක් වැනි මන්දාකිණිය (Milky Way) එහා මෙහා විහිද යන්නේ, ස්වභාවධර්මය විසින් රිදී කුඩු ඉසින ලද කළු පැහැති සේද රෙද්දක් අහසේ එල්ලා ඇති අයුරිනි.
හිමෙන් වැසුණු උස් කඳු මුදුන් දෙස බලන විට, තරු පන්ති එම කඳු මුදුන් මත විවේක ගන්නවාක් මෙන් පෙනේ. මෙහිදී තරු පෙනෙන්නේ ඉතා සමීපයෙනි; ඒවා කෙතරම් දීප්තිමත්ද යත්, අහස දෙස බලා සිටින ඕනෑම අයෙකුට තමා විශ්වය සමඟ තනි වී ඇතැයි යන හැඟීම දැනෙයි. තරු නිවී නිවී දැල්වෙන මේ අසිරිමත් දසුන, ජෝතිෂ්ය ලෝලීන්ට විශ්වයේ රිද්මය හඳුනා ගැනීමටත්, ඡායාරූප ශිල්පීන්ට කාලය නතර කළ හැකි අගනා දසුන් හසුකර ගැනීමටත් ලැබෙන දුර්ලභ තෑග්ගකි. ඒ නිහඬ බව මැද, තරු එළියෙන් නැහැවුණු ස්පිටි රාත්රිය, ජීවිතයේ සැඟවුණු අරුත් සොයන ඕනෑම හදවතකට සැනසීමක් ගෙනෙනු නිසැකය."
"අවසානයේදී, ලාහුල් සහ ස්පිටි නිම්නය යනු අපේ දෑස් පිනවන සංචාරක ගමනාන්තයක් පමණක්ම නොවේ. එය මිනිසා සහ සොබාදහම අතර ඇති අසමසම ඉවසීම සහ බැඳීම කියාපාන ජීවමාන සාක්ෂියකි. ලොව උසින්ම පිහිටි තැපැල් කන්තෝරුවේ සිට ආදරණීයයෙකුට ලියන ලිපියක් මෙන්ම, චන්ද්රතාල් විල අසල ගෙවන නිහඬ මොහොතක්ද ඔබේ ආත්මයට අමුතුම ආලෝකයක් එක් කරනු ඇත. ඔබ නැවතත් කාර්යබහුල ලෝකයට පා තැබුවද, ස්පිටි හි නිල්වන් අහස සහ මීදුමෙන් වැසුණු විහාරස්ථාන ඔබේ මතකයේ සදාකාලිකව ලැගුම් ගනු ඇත. මන්ද, ඇතැම් ගමන් අවසන් වන්නේ සිතියමකින් නොව, අපේ ජීවිතය දෙස බලන අලුත් දැක්මකිනි."
