රෙදි කඩක ඇඳි මූගල් ඉතිහාසය

"සාහිත්‍යය යනු හුදෙක් වචන සමුච්චයක් පමණක් නොව, එය වර්ණ හා රේඛාවන්ගෙන් දෘශ්‍යමාන කළ හැකි මහා පරිකල්පන ලෝකයක් බව වටහා ගැනීමට නම් අප 16 වැනි සියවසේ මූගල් රාජ සභාව වෙත පිය නැඟිය යුතුය. එහිදී අපට හමුවන 'හම්සානාමා' (Hamzanama) හෙවත් අමීර් හම්සාගේ වීරකාව්‍යය යනු ලෝක කලා ඉතිහාසය උඩුයටිකුරු කළ අසිරිමත් කලා ශේෂයකි. පර්සියානු කාන්තාරවල කඳවුරු බැඳි සංචාරකයන්ගේ මුවින් මුවට ගලා ආ ජනප්‍රවාද මාලාවක්, මහා අක්බර් අධිරාජ්‍යයාගේ අනුග්‍රහය යටතේ රෙදි කඩ මත සිතුවම් වූ මහා ප්‍රාතිහාර්යයක් බවට පත් වූයේ කෙසේද? මූගල් ක්ෂුද්‍ර සිතුවම් කලාවේ සැබෑ උපත සනිටුහන් කළ, පිටුපසින් කථා පුවත් ලියැවුණු මේ දැවැන්ත සිතුවම් විශ්වයේ සැඟවුණු ඉතිහාසය සොයා යන විචිත්‍රවත් චාරිකාවකි මේ..."

හම්සානාමා (Hamzanama) (පර්සියානු බසින්: حمزه‌نامه, හම්සාගේ වීරකාව්‍යය) හෙවත් දස්තාන්-ඊ-අමීර් හම්සා යනු ඉස්ලාමීය, පර්සියානු සහ ඉන්දීය සාහිත්‍යයේ මෙන්ම කලා ඉතිහාසයේ හමුවන සුවිශේෂීම සහ දැවැන්තම ශාස්ත්‍රීය කෘතියකි.

මෙය මූලික වශයෙන් වීර වික්‍රමාන්විත ජනප්‍රවාද මාලාවක එකතුවක් වුවද, වර්තමානයේ එය වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ වී ඇත්තේ 16 වැනි සියවසේදී මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ/ලෝකයේ රාජකීයයන් හා සමකාලීන වූ මහා අක්බර් අධිරාජ්‍යයා (Emperor Akbar) විසින් නිර්මාණය කරවන ලද අතිදැවැන්ත සිතුවම් සහිත අත්පිටපත නිසාය. මෙම ව්‍යාපෘතිය මූගල් ක්ෂුද්‍ර සිතුවම් කලාවේ (Mughal Miniature Painting) සැබෑ පදනම ලෙස සැලකේ.

මෙහි ප්‍රධාන චරිතය වන අමීර් හම්සා, මොහොමඩ් නබිතුමාගේ පිය පාර්ශවයේ මාමණ්ඩියෙකු වූ හම්සා ඉබ්න් අබ්දුල්-මුත්තලිබ් (ක්‍රි.ව. 569-625) ඇසුරෙන් ගොඩනැගුණකි. ඓතිහාසික හම්සා යනු උහුද් සටනේදී මියගිය දරුණු රණශූරයෙකු වුවද, හම්සානාමා කෘතිය තුළ ඇති කතාන්දර මුළුමනින්ම පාහේ ඉතිහාසය, මිථ්‍යාව සහ ජනප්‍රවාද මුසු කරමින් ගොඩනැඟූ ප්‍රබන්ධයන් වේ.

කතාවේ ව්‍යාප්තිය: ක්‍රි.ව. 9 වැනි සහ 11 වැනි සියවස් අතර කාලයේ පර්සියානු මුඛ පරම්පරාගත කථා කලාවක් (දස්තාන්) ලෙස ඇරඹුණු මෙය, නගරබඩ තේ පැන්ශාලාවල සහ සංචාරක කඳවුරුවල සිටි වෘත්තීය කතන්දරකරුවන් (දස්තාන්ගෝවරුන්) විසින් ජනප්‍රිය කරවන ලදී.

 සියවස් ගණනාවක් පුරා මධ්‍යම ආසියාව, පර්සියාව සහ ඉන්දියාව යන කලාපවල ජනප්‍රවාද මෙයට බද්ධ විය. ඒ අනුව හම්සා යනු මන්ත්‍රකරුවන්, යෝධයන් (දේවවරුන්), මකරන් සහ අඳුරු මායාවන් පරාජය කරමින්, රජවරුන් ඉස්ලාම් දහමට හරවා ගන්නා, සිරගත කළ කුමාරිකාවන් මුදාගන්නා විශ්වීය වීරයෙකු බවට පත් විය.

මෙම කතා මාලාව අවසානයේ ග්‍රන්ථාරූඪ කරන විට එය අතිදැවැන්ත එකතුවක් බවට පත්ව තිබුණි. මෙහි දීර්ඝතම සංස්කරණය උර්දු භාෂාවෙන් පවතින අතර, එය කොටස් (volumes) 46කින් සහ පිටු 45,000කට අධික සංඛ්‍යාවකින් සමන්විත වේ.
2. අක්බර් අධිරාජ්‍යයාගේ දැවැන්ත සිතුවම් ව්‍යාපෘතිය (1562–1577)

අක්බර් අධිරාජ්‍යයා වයස අවුරුදු දහහතරක කුඩා අවධියේදී සිහසුනට පත්වන විටත්, මෙම කතාන්දර කෙරෙහි දැඩි ඇල්මක් දැක්වීය. ඔහු කියවීමට වඩා කථා ශ්‍රවණය කිරීමට ප්‍රිය කළ අයෙකු වූ බැවින්, මෙම කතාවලට ගැළපෙන පරිදි මහා පරිමාණයේ දෘශ්‍ය චිත්‍ර මාලාවක් නිර්මාණය කිරීමට අවශ්‍ය විය.

ඒ අනුව ක්‍රි.ව. 1562 දී පමණ ඔහු තම රාජකීය කලාගාරයට (atelier) හම්සානාමා කෘතිය සම්පූර්ණයෙන්ම සිතුවමට නඟන ලෙස නියෝග කළේය. මෙම ව්‍යාපෘතිය කෙතරම් විශාලද යත්, එය නිම කිරීමට ක්‍රි.ව. 1562 සිට 1577 දක්වා වසර 14-15ක පමණ කාලයක් ගත විය.  මුල් කෘතිය බැඳි වෙළුම් 14කින් සමන්විත වූ අතර, සෑම වෙළුමකම අඟල් 22 x 28 (අඩි 2කට වඩා උස) ප්‍රමාණයේ දැවැන්ත චිත්‍ර 100 බැගින් අන්තර්ගත විය.

 සාමාන්‍ය පර්සියානු ක්ෂුද්‍ර සිතුවම් මෙන් කුඩා කඩදාසිවල ඇඳීම වෙනුවට, මෙම සිතුවම් කෙලින්ම කපු රෙදි (cotton cloth canvas) මත ගවුචේ/ටෙම්පරා (gouache/tempera) ක්‍රමයට ඇඳ, පසුව එය ඝන කඩදාසි පසුබිමක අලවන ලදී. සෑම සිතුවමකම පිටුපස, ඊට අදාළ කථා පුවත අලංකාර පර්සියානු අක්ෂරවලින් ලියා තිබුණි.

හම්සානාමා නිර්මාණය කිරීම, නවතම කලා සම්ප්‍රදායක් වූ මූගල් කලා ශෛලිය (Mughal School) බිහිවීමට පසුබිම සැකසූ මුද්‍රණාලය බඳු විය. අක්බර්ගේ පියා වූ හුමායුන් අධිරාජ්‍යයා පිටුවහල්ව සිට පැමිණෙන විට පර්සියානු ප්‍රධාන චිත්‍ර ශිල්පීන් දෙදෙනෙකු වූ මීර් සයියද් අලි සහ අබ්ද් අල්-සමද් කැටුව පැමිණි අතර, මුලින්ම මෙම ව්‍යාපෘතිය මෙහෙයවන ලද්දේ ඔවුන් විසිනි. කෙසේ වෙතත්, ව්‍යාපෘතියේ විශාලත්වය නිසා ඉන්දියාව පුරා (ගුජරාටය, ග්වාලියර් සහ කාශ්මීරය වැනි ප්‍රදේශවලින්) හින්දු සහ මුස්ලිම් චිත්‍ර ශිල්පීන් සියයකට අධික පිරිසක් මේ සඳහා බඳවා ගැනීමට සිදු විය.

ඉහළ සිට බලන පරිදි ඇඳ ඇති දර්ශන (bird's-eye views), සංකීර්ණ ජ්‍යාමිතික මෝස්තර සහ ඉතා සියුම් මාලිගා අභ්‍යන්තර සැලසුම්.  ප්‍රකාශනශීලී මිනිස් මුහුණු, වේගවත් හා ප්‍රචණ්ඩකාරී චලනයන් මෙන්ම දේශීය සතුන් (අලින්, ඔටුවන්) සහ නිවර්තන කලාපීය ශාක ඉතා ස්වභාවික අයුරින් නිරූපණය කිරීම. ජේසුයිට් ධර්මදූතයන් විසින් රැගෙන ආ බටහිර චිත්‍ර කලාවේ ත්‍රිමාණ ස්වභාවය (perspective) සහ තද රතු, කොළ සහ ලැපිස් නිල් වැනි වර්ණ භාවිතය මෙහි දක්නට ලැබේ.

හම්සානාමා යනු පුස්තකාලයක රාක්කයක නිකම්ම තබා තිබූ පොතක් නොවේ. එය මූගල් රාජ සභාවේ පැවැත්වුණු අන්තර්ක්‍රියාකාරී, බහුමාධ්‍ය සන්දර්ශනයක් බඳු විය.

සන්ධ්‍යා කාලයේදී රාජ සභාව රැස් වූ විට, වෘත්තීය කතන්දරකරුවෙකු (දස්තාන්ගෝ) අක්බර් අධිරාජ්‍යයා සහ සභිකයන් ඉදිරියෙහි සිටගෙන, අඩි 2ක් පමණ උසැති මෙම දැවැන්ත සිතුවම සභාවට පෙනෙන සේ ඔසවා ගෙන, එහි පිටුපස ලියා ඇති පර්සියානු පාඨය කියවමින් හෝ තමන්ගේ දක්ෂතාවයෙන් රස ගන්වමින් කතාව ඉදිරිපත් කළේය. එය කෙටියෙන් කිවහොත් 16 වැනි සියවසේ පැවති සුවිශේෂී "ග්‍රැෆික් නවකතාවක්" (Graphic novel) හෝ ස්ටෝරිබෝඩ් (Storyboard) එකක් බඳු විය.

සියවස් ගණනාවක් පුරා සිදු වූ අධිරාජ්‍යයන්ගේ බිඳවැටීම්, දිල්ලි නගරය කොල්ලකෑම සහ නොසැලකිලිමත්කම හේතුවෙන් මුල් කෘතියේ තිබූ සිතුවම් 1,400 ලොව පුරා විසිරී ගියේය.

19 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී මෙහි සමහර කොටස් ඉතා අවාසනාවන්ත ලෙස සොයාගැනිණි. උදාහරණයක් ලෙස, කාශ්මීරයේ සීතල සුළඟ වැළැක්වීම සඳහා කැඩුණු ජනේල වීදුරු වෙනුවට මෙම මිල කළ නොහැකි සිතුවම් රෙදි මසා තිබියදී හමු වූ අතර, තවත් සිතුවමක් ඇමරිකාවේ මේන් (Maine) ප්‍රාන්තයේ ගරාජයක තිබී පසුව සොයාගැනිණි.

අද වන විට මුල් සිතුවම් 1,400න් ඉතිරිව ඇත්තේ 200කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් පමණි. ඒවා ලොව පුරා ප්‍රමුඛ පෙළේ කෞතුකාගාරවල ඉතා ආරක්ෂිතව තබා ඇති අතර, විශාලතම එකතුන් පවතින්නේ:

ඔස්ට්‍රියාවේ වියානා නුවර MAK – ව්‍යවහාරික කලා කෞතුකාගාරය (සිතුවම් 60ක්)

ලන්ඩනයේ වික්ටෝරියා සහ ඇල්බට් කෞතුකාගාරය (V&A) (සිතුවම් 28ක්)

නිව්යෝර්ක් හි මෙට්‍රොපොලිටන් කෞතුකාගාරය, බෘක්ලින් කෞතුකාගාරය සහ ස්මිත්සෝනියන් ආයතනය සතුවය.
හම්සානාමා යනු මානව පරිකල්පනයේ, වාචික සාහිත්‍යයේ සහ දෘශ්‍ය කලාවේ සුසංයෝගයෙන් බිහිවූ, අධිරාජ්‍යයක අනන්‍යතාවය සනිටුහන් කළ අසිරිමත් කලා උරුමයකි.

කාලයේ සරදමකට මෙන්, එදා මූගල් රාජ සභාව ඒකාලෝක කළ, අඩි දෙකකට වඩා උසැති සිතුවම් 1,400කින් සමන්විත වූ ඒ අසිරිමත් හම්සානාමා සිතුවම් එකතුවෙන් අද වන විට ලෝකයට ඉතිරිව ඇත්තේ 200කටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයකි. ඇතැම් සිතුවම් සීතල සුළඟ වැළැක්වීමට ජනෙල්වලට මසා තිබියදීත්, තවත් සමහරක් පැරණි ගරාජවල දූවිල්ලට වැසී තිබියදීත් හමුවීම, මෙම මහා උරුමයට කාලය විසින් ඉතිරි කළ කඳුළු කතාවයි. කෙසේ වුවද, විවිධ සංස්කෘතීන්, ආගම් සහ දේශීය කලා සම්ප්‍රදායන් එකට යා කළ මූගල් සිතුවම් කලාවේ සැබෑ තොටිල්ල හම්සානාමා යන්නෙහි කිසිදු විවාදයක් නැත. එය අදටත් ලෝකයේ ප්‍රමුඛතම කෞතුකාගාරවල වීදුරු කුටි තුළ සුරැකී පවතින්නේ හුදෙක් පැරණි චිත්‍ර එකතුවක් ලෙස නොව, මිනිසා සතු නිමක් නැති පරිකල්පන ශක්තියේ සහ සදාතනික කලාකාමීත්වයේ අමරණීය ස්මාරකයක් ලෙසිනි.